धर्मभन्दा माथि मानवता, आवेगभन्दा माथि विवेक, र सबैभन्दा माथि नेपाल : पुजन पोख्रेल

नेपाल अहिले अत्यन्त संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। पछिल्ला दिनहरूमा विशेषगरी मधेश र तराईका विभिन्न क्षेत्रमा देखिएका तनावपूर्ण घटनाले हामी सबैलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाएका छन्। यो केवल कुनै एउटा जिल्ला, समुदाय वा धर्मसँग सम्बन्धित विषय होइन। यदि हामीले यसलाई समयमै सही ढङ्गले बुझ्न सकेनौँ भने यसले वर्षौँदेखि निर्माण भएको सामाजिक विश्वास, सहअस्तित्व र भाइचारालाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न कसले जित्यो वा कसले हार्‍यो भन्ने होइन, नेपालले आफ्नो सामाजिक सद्भाव जोगाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने हो।

नेपालको वास्तविक शक्ति कुनै एउटा धर्म, जात, भाषा वा समुदायमा होइन, विविधताभित्रको एकतामा छ। यही भूमिमा फरक–फरक धर्म मान्ने, फरक भाषा बोल्ने र फरक संस्कृति भएका मानिसहरू पुस्तौँदेखि एकअर्काको सुख–दुःखमा सहभागी हुँदै आएका छन्। यही सहिष्णुता, मेलमिलाप र सहअस्तित्व नेपालको पहिचान हो। यदि यही आधार कमजोर बन्यो भने त्यसले कुनै एक समुदायलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले अहिलेको अवस्था सामान्य घटना होइन, यो हाम्रो सामाजिक चेतना, परिपक्वता र राष्ट्रिय जिम्मेवारीको परीक्षा हो।

सबैभन्दा पहिले हामीले एउटा सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ। राजनीति फरक हुन सक्छ, विचार फरक हुन सक्छ, आस्था फरक हुन सक्छ। तर देशमा धार्मिक वा साम्प्रदायिक द्वन्द्व फैलनु हुँदैन भन्ने विषयमा कुनै मतभेद हुनु हुँदैन। जब धर्म मानिसलाई जोड्ने माध्यम बन्नुको सट्टा विभाजन गर्ने हतियार बन्छ, त्यसबेला कसैको जित हुँदैन। धर्मको लडाइँमा अन्ततः कुनै धर्म जित्दैन, कुनै समुदाय जित्दैन, कुनै राजनीतिक शक्ति पनि जित्दैन। हार्ने भनेको समाज हो, देश हो, र सबैभन्दा बढी हार्ने गरिब, निमुखा र निर्दोष नागरिक नै हुन्छन्।

धर्म मानिसको आस्था हो, युद्ध गर्ने माध्यम होइन। कुनै पनि धर्मले निर्दोषमाथि आक्रमण गर्न, घृणा फैलाउन वा छिमेकीलाई शत्रु बनाउन सिकाउँदैन। जब धर्मलाई राजनीतिक स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ वा भीडलाई उत्तेजित गर्ने माध्यम बनाइन्छ, सबैभन्दा पहिले धर्मकै नाम बदनाम हुन्छ। त्यसपछि समाजमा अविश्वास फैलिन्छ र अन्ततः पीडा सामान्य नागरिकले भोग्नुपर्छ। केही व्यक्तिको उत्तेजनाले हजारौँ परिवारको भविष्य अन्धकारमा धकेलिन सक्छ। त्यसैले आज धर्मको रक्षा गर्ने सबैभन्दा सही उपाय अर्को धर्मसँग लड्नु होइन, आफ्नै धर्मले सिकाएको मानवता, संयम, करुणा र सहिष्णुतालाई व्यवहारमा उतार्नु हो।

हामीले विगतका घटनाबाट पनि धेरै कुरा सिक्नुपर्नेछ। केही महिनाअघि भएका घटनापछि आज पनि एक हजारभन्दा बढी मुद्दा विभिन्न अदालतमा विचाराधीन छन्। आवेगमा सडकमा उत्रिएका धेरै युवाहरू आज कानुनी झमेलामा छन्। उनीहरूले मात्र होइन, उनीहरूका परिवारले पनि त्यसको पीडा भोगिरहेका छन्। धेरै घरमा आर्थिक समस्या थपिएको छ, धेरै युवाको भविष्य अन्योलमा परेको छ। त्यो घटनाबाट कसले राजनीतिक लाभ उठायो भन्ने बहस अलग हुन सक्छ, तर वास्तविक पीडा कसले भोग्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर स्पष्ट छ—सामान्य नागरिकले।

इतिहासले बारम्बार यही सिकाएको छ कि कुनै पनि आन्दोलन, दंगा वा हिंसात्मक घटनापछि सबैभन्दा बढी पीडा गरिब, श्रमिक, किसान, साना व्यवसायी र दैनिक ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउने नागरिकले भोग्छन्। कसैले आफ्नो कमाउने सदस्य गुमाउँछ, कसैको पसल जल्छ, कसैको घर उजाडिन्छ, कसैका बालबालिका अभिभावकविहीन हुन्छन्, र कसैको भविष्य अदालत, मुद्दा तथा आर्थिक समस्याबीच हराउँछ। केही समयपछि राजनीतिक बहस फेरिन्छ, समाचारका शीर्षक फेरिन्छन्, सरकार बदलिन सक्छ, एजेन्डा बदलिन सक्छ। तर पीडित परिवारको पीडा भने वर्षौँसम्म समाप्त हुँदैन।

त्यसैले हामीले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—यदि फेरि धर्मको नाममा सडकमा उत्रियौँ भने अन्त्यमा हामीले के प्राप्त गर्नेछौँ? केही दिन तनाव रहला, केही दिन समाचारका शीर्षक बन्नेछ। मृतकका परिवारलाई राहत घोषणा होला, घाइतेलाई क्षतिपूर्ति दिइएला, सरकारले आफ्नो दायित्व पूरा गरेको देखाउनेछ, राजनीतिक दलहरू फेरि आफ्ना एजेन्डामा फर्किनेछन्। तर जसले आफ्नो परिवारको सदस्य गुमायो, जसको पसल जल्यो, जसको रोजगारी समाप्त भयो, जसको भविष्य अदालत र मुद्दाबीच हरायो, उनीहरूको जीवन पहिलेजस्तो सहज कहिल्यै हुँदैन। त्यसैले कुनै पनि द्वन्द्वको सबैभन्दा ठूलो मूल्य सधैँ निर्दोष नागरिकले नै तिर्नुपर्छ।

अर्को गम्भीर विषय सामाजिक सञ्जाल हो। आज एउटा अपुष्ट सूचना, सम्पादन गरिएको भिडियो, पुरानो दृश्य वा भ्रामक सन्देशले केही मिनेटमै हजारौँ मानिसको भावना भड्काउन सक्छ। धेरै मानिस सत्यभन्दा पहिले प्रतिक्रिया दिन हतारिन्छन्। यही हतारले कहिलेकाहीँ समाजलाई वर्षौँ पछाडि धकेल्ने अवस्था सिर्जना गर्छ। कुनै पनि समाचार वा भिडियो देख्नेबित्तिकै विश्वास गर्नु, रिसको भरमा प्रतिक्रिया दिनु वा अरूलाई पठाइहाल्नु उचित हुँदैन। सत्यता पुष्टि गर्नु, आधिकारिक जानकारी हेर्नु र विवेक प्रयोग गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो। किनभने कहिलेकाहीँ एउटा गलत सूचनाले नै ठूलो द्वन्द्वको सुरुवात गर्न सक्छ।

यस्तो संवेदनशील अवस्थामा राज्यको जिम्मेवारी सबैभन्दा ठूलो हुन्छ। प्रत्येक नागरिकको जिउधनको सुरक्षा गर्नु, कानुनी शासन कायम गर्नु, निर्दोष नागरिकलाई सुरक्षा दिनु, र दोषीमाथि निष्पक्ष तथा कानुनअनुसार कारबाही गर्नु राज्यको पहिलो दायित्व हो। यदि कुनै समुदायले आफूलाई न्यायबाट वञ्चित भएको महसुस गरिरह्यो भने अविश्वास बढ्छ, र अविश्वासले समाजलाई अझ धेरै विभाजित बनाउँछ। त्यसैले निष्पक्षता केवल न्यायका लागि होइन, राष्ट्रिय एकता र सामाजिक विश्वासका लागि पनि अपरिहार्य छ।

तर यो जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन। राजनीतिक दल, धार्मिक अगुवा, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम, स्थानीय नेतृत्व र हामी प्रत्येक नागरिकको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी छ। एउटा जिम्मेवार अभिव्यक्तिले हजारौँ मानिसलाई शान्त बनाउन सक्छ भने एउटा गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिले हजारौँ मानिसलाई सडकमा ल्याउन सक्छ। त्यसैले अहिले उत्तेजना फैलाउने होइन, विश्वास निर्माण गर्ने समय हो। आरोप लगाउने होइन, संवाद गर्ने समय हो। विभाजन बढाउने होइन, सहकार्य गर्ने समय हो। यही परिपक्वताले मात्र समाजलाई सही दिशामा लैजान सक्छ।

हामी आवेगमा बगेर आफ्नै छिमेकीलाई शत्रु बनाउन थालेका छौँ। तर केही दिनपछि हामीलाई फेरि त्यही छिमेकी चाहिन्छ। दुःखमा, विवाहमा, बिरामी पर्दा, विपत्तिमा र दैनिक जीवनका हरेक मोडमा साथ दिने व्यक्ति कुनै टाढाको नेता होइन, आफ्नै समाजका मानिस हुन्। यदि हामीले आज उनीहरूसँगको सम्बन्ध बिगार्यौँ भने त्यसलाई जोड्न वर्षौँ लाग्न सक्छ। त्यसैले रिसको एक कदम पछाडि हट्नु कमजोरी होइन, समाज र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी हो।नेपालले धेरै राजनीतिक परिवर्तन, आन्दोलन, प्राकृतिक विपत्ति र कठिन समय पार गरेको देश हो। ती सबै परिस्थितिबाट हामी एकअर्काको साथ, धैर्य र सहकार्यका कारण अगाडि बढ्न सकेका हौँ। अहिले पनि त्यही बाटो सबैभन्दा सही बाटो हो। धार्मिक, जातीय वा क्षेत्रीय विभाजनले कसैको भविष्य सुरक्षित बनाउँदैन। बरु यसले देशलाई कमजोर बनाउँछ, विकासको यात्रालाई पछाडि धकेल्छ र भविष्यका पुस्तालाई विभाजित समाजको भारी बोक्न बाध्य बनाउँछ।

आज सबैभन्दा आवश्यक कुरा भावनामा बग्नु होइन, विवेक प्रयोग गर्नु हो। आफ्नो रिस, आक्रोश र धार्मिक भावनालाई कसैको राजनीतिक स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ वा घृणा फैलाउने अभियानको साधन बन्न दिनु हुँदैन। समाजलाई विभाजन गरेर आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न खोज्नेहरू सधैँ रहनेछन्। तर समाजलाई बचाउने जिम्मेवारी हामी सबैको हो। यदि हामी सचेत भयौँ भने कुनै पनि शक्तिले हामीलाई सजिलै विभाजित गर्न सक्दैन।मलाई थाहा छ, यो सन्देश सबैभन्दा धेरै सुन्नुपर्ने मानिसहरूसम्म सायद नपुग्ला। आवेगको बीचमा विवेकको आवाज धेरै पटक कमजोर सुनिन्छ। त्यसैले जसले पढ्न सक्नुहुन्छ, बुझ्न सक्नुहुन्छ र सोच्न सक्नुहुन्छ, उहाँहरूले यो सन्देश आफ्नो परिवार, साथीभाइ र समुदायसम्म पुर्‍याइदिनुहोस्। आज एउटा सही सल्लाहले भोलि एउटा परिवार बचाउन सक्छ। आज एउटा संयमित निर्णयले भोलि एउटा गाउँ जोगाउन सक्छ। कहिलेकाहीँ एउटा जिम्मेवार शब्दले हजारौँ मानिसलाई गलत बाटोमा जानबाट रोक्न सक्छ।

धर्मको नाममा एक कदम अगाडि बढेर द्वन्द्व सिर्जना गर्नु सजिलो छ, तर त्यसले बनाएको घाउ पुस्तौँसम्म रहन सक्छ। त्यसैले आज धर्मको नाममा एक कदम पछाडि हट्न सक्यौँ भने त्यो हार होइन, नेपाललाई जिताउने निर्णय हुनेछ। शान्ति कमजोरी होइन, परिपक्वता हो। संवाद हार होइन, समाधानको सुरुवात हो। धर्मभन्दा माथि मानवता, आवेगभन्दा माथि विवेक, र सबैभन्दा माथि राष्ट्रिय हित हुनुपर्छ। यदि हामीले यही सत्यलाई समयमै बुझ्न सक्यौँ भने अहिलेको तनाव पनि समाधान हुनेछ। तर यदि हामी घृणा, अफवाह र आवेगलाई आफ्नो निर्णयको आधार बनायौँ भने त्यसको मूल्य फेरि पनि निर्दोष नागरिक, गरिब परिवार र आउने पुस्ताले चुकाउनुपर्नेछ।त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी एउटै छ—हामी सबैले पहिले नेपाली भएर सोचौँ। धर्म, जात, भाषा र क्षेत्र हाम्रो पहिचान हुन सक्छन्, तर तीभन्दा माथि हाम्रो साझा पहिचान नेपाल हो। यही भावना जोगाउन सक्यौँ भने सामाजिक सद्भाव पनि जोगिन्छ, राष्ट्रिय एकता पनि बलियो हुन्छ र हाम्रो भविष्य पनि सुरक्षित रहन्छ।

नेपालले विगतमा द्वन्द्व, क्षेत्रीयता, जातीयता र विभाजनकारी नाराको ठूलो मूल्य चुकाएको छ। पछिल्ला सुनसरी र सिराहाका घटनाले पनि सामाजिक सद्भाव कमजोर हुने चिन्ता बढाएको छ। कुनै पनि घटनालाई राजनीतिक, जातीय वा धार्मिक ध्रुवीकरणतर्फ मोड्ने प्रवृत्तिले अन्ततः समाजमा अविश्वास, असुरक्षा र पलायनलाई मात्र बढाउँछ। समृद्ध नेपालका लागि विभाजन होइन, राष्ट्रिय एकता, कानुनी शासन र सामाजिक सद्भाव नै सबैभन्दा बलियो आधार हो।