“नेपालको राजतन्त्र”:पुजन भण्डारी

नेपालको एकीकरण देखि अन्तिम राजा ज्ञानेन्द्र सम्मको इतिहास “नेपालको राजतन्त्र”, एकीकरण र यस क्रममा भएका महत्त्वपूर्णघटनाहरूको झलक हो। यहाँ नेपालको एकीकरणका संस्थापक पृथ्वीनारायण शाहदेखि अन्तिम राजा ज्ञानेन्द्र सम्मको इतिहास उल्लेख गरिएको छ।नेपालमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको पाइन्छ । सुरुदेखि नै शक्तिशाली राजतन्त्र कायम रहेको हुँदा शासन व्यवस्थामा राजाको स्थान सर्वोच्च हुने परम्परामै हुर्किएको नेपाली समाजले राजालाई भगवानकै अवतारका रूपमा हेर्ने–मान्ने गर्दथ्यो । शक्तिका आधारमा स्थापना, विकास र विस्तार हुने परम्पराझैं गरेर विभिन्न राज्यहरूको निर्माण, विखण्डन र विनास भएका घटनाहरूले गर्दा साना-साना राज्यहरूमा विभक्त नेपाली भूभागलाई गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले एकीकृत नेपाल निर्माणको बाटोमा बढाएर आधुनिक नेपालको शिलान्यास गरेका थिए ।

विपन्न र आफन्तहरूद्वारा अपहेलित गोरखा राज्यलाई आत्मनिर्भर–सम्पन्न राष्ट्र बनाउने सपना देखेका राजा पृथ्वीनारायण शाहले राजा र जनता बिच मेल कायम गरेर देशलाई सम्पूर्ण देशवाशीहरूको साझा सम्पत्ति हो भन्ने भावना जनताको हृदयमा जगाउन सकेकाले नै आफ्नो राज्य विस्तार अभियानलाई नेपाल एकीकरण अभियानमा बदल्न सकेका हुन् । राष्ट्रिय उन्नती, विकास र सुदृढताका लागि राजशक्ति र जनशक्तिको मेल आवश्यक छ भन्ने मान्यताका आधारमा गतिशील भएर अपार जनसमर्थन पाएकाले एकीकरणकर्ताको स्थान पाएका पृथ्वीनारायण शाहका उत्तराधिकारीहरूले उनको नीतिलाई कायम राख्न सकेनन् । राजा भनेको जनताको  हितको संरक्षण गर्ने संस्था  हो भन्ने यथार्थ विपरीत उत्रिएका उनीहरूले सत्ता सङ्घर्षको खेलमा लागेर राज्यका महत्त्वपूर्ण भारदारहरूलाई बेवास्ता गरेर चाटुकार–रंगरेलियाका नायकहरूलाई विश्वास गर्ने र पुराना भारदारहरूलाई मृत्युदण्डको सजाय दिनेसम्मका कार्यहरू गरेपछि राजा प्रजाको एकता–विश्वास खण्डित हुन गयो । राज परिवार नै सत्ता खेल–गुटबन्दी र षड्यन्त्रमा लागेपछि बढेको भारदारी षडयन्त्रले राणा शासनको उदय गराएर राजालाई खोपाको देउताको रूपमा पुर्‌याइदियो ।

नेपालको निर्माण धेरै शताब्दीहरूको ऐतिहासिक प्रक्रिया हो। प्राचीन नेपाल साना-ठूला राज्य र बाइसे-चौबीसे राज्यहरूको सङ्ग्रहथियो। यी राज्यहरूलाई एकीकरण गर्ने महत्त्वपूर्ण कदम गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले चाल्नुभयो।वि.सं. १७७९ मा पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्यको सिंहासनमा विराजमान भएपछि विस्तारको नीति अपनाउनुभयो। उहाँले विभिन्नसाना राज्यहरूलाई जीत्दै विस्तार गर्दै जानुभयो। प्रमुख रूपमा काठमाडौं उपत्यकाका तीन राज्य (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) जितेर नेपाललाई एकीकृत बनाउनुभयो। वि.सं. १८२५ मा उहाँले काठमाडौँ जितेर नेपालको राजधानी बनाउनु भयो र नेपाललाई एक सुदृढराष्ट्रको रूपमा स्थापित गर्नुभयो।यस प्रक्रिया पछि पनि, नेपालले धेरै साना-साना राज्यहरूलाई गाभ्दै ठूलो बनाउँदै लग्यो। यद्यपि, ब्रिटिश साम्राज्यसँगको सन्धि र पछिभएका सन्धिहरूले नेपाललाई आधुनिक सीमाभित्र रोक्न मद्दत गर्‍यो। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणको प्रयासले आधुनिक नेपालराज्यको सुरुवात भएको मानिन्छ, र उहाँलाई "नेपालको एकीकरणकर्ता" को रूपमा सम्मान गरिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान (वि.सं.१७७९ - वि.सं. १८३१)

नेपालको एकीकरणको सुरुवात गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले गरे। वि.सं. १७७९ मा पृथ्वीनारायण शाह गोर्खाको राजा बने।उनले नेपाल एकीकृत नगरेसम्म बाह्य शक्तिबाट नेपालको अस्तित्व संकटमा पर्ने ठानेका थिए। उनी पहिलो पटक काठमाडौं उपत्यकाविजय गर्न तल्लीन भए। उनले काठमाडौं उपत्यका विजय गर्ने अभियानको शुरुवात गर्दै, वि.सं. १८२५ मा किपु र नुवाकोट, वि.सं. १८२९मा सिन्धुपाल्चोक र वि.सं. १८३१ मा काठमाडौं उपत्यका विजय गरेर एकीकृत नेपालको आधार खडा गरे। 

पृथ्वीनारायण शाहपछिका राजाहरू

पृथ्वीनारायण शाहपछि उनको छोरा प्रताप सिंह शाह र उनका नाति रण बहादुर शाह सत्तामा आए। तर, यो समयकालामा भित्रीराजदरबारका संघर्षहरू र बाइसे-चौबीसे राज्यहरूसँगको युद्धले गर्दा देशलाई आन्तरिक चुनौतीहरू पनि खेप्नुपर्‍यो। राजा प्रताप शाहकोदेहान्तपछि उनका अढाई वर्षका बालक छोरा रणबहादुर शाह नेपालको राजा भए। उनकी माता राजेन्द्रलक्ष्मीले अभिभावकका रूपमानयाबी पद ग्रहण गरेर शासनको वागडोर हातमा लिइन्। राजेन्द्रलक्ष्मीको देहान्तपछि रण बहादुर शाहका काका तथा बडामहाराजाधिराजपृथ्वीनारायण शाहका महिला छोरा राजकुमार बहादुर शाहले रणबहादुरको नायवी ग्रहण गरे। वि.सं. १८५४ मा पिता रणबहादुर शाह र माता कान्तिमतिका सुपुत्रका रूपमा जन्मेका श्री ५ गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह आफ्ना बाबु जीवित हुँदाहुँदै पनि डेढ वर्षको अल्पायुमै नेपालका राजा भएका थिए। वि.सं. १८५५ मा राजा भएका उनको अल्पायु मै २० वर्षको उमेरमा वि. सं. १८७३ मा निधन भएको थियो।

गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहको जेठ सुपुत्रका रूपमा वि.सं. १८७० मा जन्मेका श्री ५ राजेन्द्र तीन वर्षको उमेरमा वि.सं. १८७३मा नेपालका राजा भए। यिनको पालामा सत्ताप्राप्तिका लागि सङ्घर्षको स्थिती चरम उत्कर्षमा पुगेको थियो। यिनकै पालामा भिमसेन थापालेआत्महत्या गर्नुपर्ने बाध्यता, माथवर सिंह थापा र गगन सिंहको हत्या भएको थियो। दरबारिया भाइ-भारदारहरू बीचको सत्ता सङ्घर्षको चरमोत्कर्षले यसै समयमा कोत पर्व, भण्डारखाल पर्व, अलौ पर्व जस्ता घटनाहरू भए ।

कोत पर्व र राणा शासन (वि.सं. १९०३)

वि.सं. १९०३ मा कोत पर्वको घटना भयो, जसले नेपालमा ठूलो रक्तपात र शक्ति संघर्षलाई जन्म दियो। यस घटनाले जंग बहादुर राणाको उदय गरायो र उनले नेपालमा राणा शासनको सुरुवात गरे। राणाहरूले सन् १८४६ देखि १९५१ सम्म करिब १०४ वर्ष शासन गरे, जहाँ राजाहरू नाम मात्रका शासक थिए भने वास्तविक सत्ता राणाहरूको हातमा थियो।राजा राजेन्द्र विक्रम शाह आफ्नो जीवनको लामो समयसम्म (वि.सं. १९०४ देखि १९३८ सम्म) शाही बन्दीका रूपमा जेलमा रहन पुगे।जंगबहादुरको विरोध गरेका कारण नै त्यसो हुन गएको थियो।श्री ५ सुरेन्द्रको जन्म वि.सं. १८८३ आश्विन २० गते श्री ५ राजेन्द्रका पुत्रका रूपमा भएको थियो । यिनलाई सानै उमेरमा राजप्रतिनिधिकोरूपमा राजगद्दीमा राखेर उनका पिता श्री ५ राजेन्द्र विक्रम शाह काशी गए ।

पृथ्वी वीर विक्रम शाह नेपालका सातौं शाह वंशीय राजा हुन्। यिनको वि.सं. १९३२ मा युवराज श्री ५ त्रैलोक्य विक्रम शाहका जेठासुपुत्रको रूपमा जन्म भएको थियो। यिनी ६ वर्षको उमेरमा यिनका हजुरबुवा श्री ५ सुरेन्द्रको मृत्युपछि वि.सं. १९३८ को श्रावण महिनामाराजा भएका थिए। यिनको मृत्यु वि.सं. १९६८ मा २९ वर्षको शासनकालपछि भएको थियो।त्रिभुवन शाह नेपालका आठौँ शाहवंशीय राजा थिएँ। नेपालको राणा शासन हटाउनका लागि यिनले भित्री रूपमा राणा विरोधीआन्दोलनलाई सहयोग गरेका थिएँ।

राजा त्रिभुवन र प्रजातन्त्र स्थापना (वि.सं. २००७)

राणालाई शासन सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यका साथ २००७ मा, त्रिभुवन भारतीय राजदूतावासमा निर्वासन भएका थिए। यसको प्रतिउत्तरमा, त्रिभुवनका नाति ज्ञानेन्द्रलाई राणा सरकारले नेपालको नयाँ राजाको रूपमा नियुक्त गरेको थियो।वि.सं. २००७ मा राजा त्रिभुवनको नेतृत्वमा राणा शासनको अन्त्य भयो र नेपालमा प्रजातन्त्रको सुरुवात भयो। त्रिभुवनको पहलमा राणा शासन हटाइयो  र पुन: त्रिभुवन नेपालको राजामा नियुक्त भएका थिए। राजा त्रिभुवनको मृत्यु पछि उनका छोरा महेन्द्र राजा भए।

राजा महेन्द्रको शासनकाल (वि.सं. २०१७)

राजा महेन्द्रले २०१७ सालमा जननिर्वाचित सरकारलाई हटाएर पञ्चायती शासनको सुरुवात गरे। उनले सबै शक्ति राजाको हातमाराख्दै, बहुदलीय प्रणालीको अन्त्य गरे। यो पञ्चायती व्यवस्था राजा वीरेन्द्रको शासनकालसम्म चल्यो। 

जनआन्दोलन र बहुदलीय प्रजातन्त्र (वि.सं. २०४६)

वि.सं. २०४६ मा जनआन्दोलनको फलस्वरूप राजा वीरेन्द्रले बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापित गर्न बाध्य भए। यस आन्दोलनले पञ्चायतीव्यवस्थाको अन्त्य गर्यो र नेपालमा संवैधानिक राजतन्त्रको सुरुवात गर्यो, जहाँ राजा प्रतीकात्मक राष्ट्रप्रमुख भए। 

दरबार हत्याकाण्ड (वि.सं. २०५८)

वि.सं. २०५८ मा भएको दरबार हत्याकाण्ड नेपालका लागि अर्को ठूलो त्रासदी थियो। यो घटनामा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्यसहित सम्पूर्णराजपरिवार मारिए।दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह (नेपालका तेह्रौँ राजा हुन् । उनी सम्भवतः विश्वकै सबैभन्दा छोटो समय राजा हुने व्यक्ति हुन्। दरवार हत्याकाण्डपछि यिनी अर्धमृत अवस्थामा राजा घोषित गरिएका थिए त्यसको तेस्रो दिन यिनलाई मृत घोषित गरियो।यस घटनाको लगत्तै ज्ञानेन्द्र शाह राजा भए। 

राजा ज्ञानेन्द्रको शासनकाल र गणतन्त्र घोषणा (वि.सं. २०६५)

राजा ज्ञानेन्द्रले वि.सं. २०५८ मा सत्ता सम्हालेपछि आफ्नो शासनलाई थप मजबुत बनाउन खोजे। तर, माओवादी विद्रोह र राजनीतिकअस्थिरताले गर्दा उनी जनतासँग थप टाढिएका थिए। वि.सं. २०६१ मा राजा ज्ञानेन्द्रले आफ्नो हातमा सम्पूर्ण शक्ति लिएर शासन गरे।यस घटनाले देशभर जनआक्रोश सिर्जना गर्यो र वि.सं. २०६२-६३ मा दोस्रो जनआन्दोलन भयो। यस आन्दोलनपछि ज्ञानेन्द्रले सत्तात्याग्न बाध्य भए र नेपालमा गणतन्त्र स्थापना भयो। वि.सं. २०६५ मा नेपालको राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै गणतन्त्र घोषणा गरियो।

निष्कर्ष

नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानदेखि ज्ञानेन्द्रसम्म विभिन्न राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिकपरिवर्तनहरू भएका छन्। नेपालले राजतन्त्रबाट गणतन्त्रसम्मको यात्रा गरेको छ, जसले आजको आधुनिक नेपालको आधार तय गरेकोछ।