कम्युनिष्ट आन्दोलन अब : नेपाली माटाे सुहाउँदो

गणेश ओली // नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन आज एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ। बहस अब “कसको विचार सही?” भन्नेमा सीमित छैन; बरु “कसले विचारलाई व्यवहारमा उतार्न सक्छ?” भन्ने मूल प्रश्नमा केन्द्रित भएको छ। विडम्बना के छ भने, विचारधारात्मक स्पष्टता दाबी गर्ने शक्तिहरू नै व्यवहारमा सबैभन्दा ठूलो विचलनका उदाहरण बन्दै गएका छन्। यसले केवल राजनीतिक विश्वसनीयतालाई मात्र होइन, परिवर्तनको समग्र आशालाई समेत कमजोर बनाएको छ।

Karl Marx ले स्पष्ट रूपमा भनेका थिए—संसारलाई व्याख्या गर्नु मात्र होइन, परिवर्तन गर्नु नै वास्तविक उद्देश्य हो। तर नेपाली सन्दर्भमा हेर्दा, कम्युनिष्ट आन्दोलन व्याख्यामा बलियो देखिए पनि परिवर्तनको व्यवहारिक अभ्यासमा कमजोर देखिएको छ। सत्ताबाहिर हुँदा क्रान्तिका नारा, समानताको वकालत र जनताको पक्षमा प्रतिबद्धता व्यक्त गर्न सजिलो हुन्छ; तर सत्तामा पुगेपछि त्यही विचारलाई नीतिमा, नीतिलाई व्यवहारमा, र व्यवहारलाई परिणाममा रूपान्तरण गर्नु नै सबैभन्दा कठिन परीक्षा हुन्छ। यही परीक्षामा आन्दोलन पटक–पटक चुक्दै आएको देखिन्छ।

Vladimir Lenin ले “क्रान्तिकारी सिद्धान्त बिना क्रान्तिकारी आन्दोलन सम्भव हुँदैन” भनेका थिए। नेपालमा सिद्धान्तको अभाव कहिल्यै देखिएन; समस्या सिद्धान्तको कार्यान्वयनमा देखियो। संगठनात्मक अनुशासन, स्पष्ट कार्यदिशा र नेतृत्वको नैतिक दृढता कमजोर हुँदा सिद्धान्त केवल औपचारिक दस्तावेजमा सीमित रह्यो। परिणामतः विचार मार्गदर्शक बन्न सकेन, बरु सत्तामा पुग्ने औजारमा सीमित भयो।

Mao Zedong को भनाइ—“सत्यको मापन अभ्यासबाट हुन्छ”—आजको नेपाली राजनीतिक यथार्थसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। यदि व्यवहारमै समानता, न्याय र जनपक्षीयता देखिँदैन भने, विचारधारात्मक प्रतिबद्धता जति नै ठूलो किन नहोस्, त्यसले जनविश्वास निर्माण गर्न सक्दैन। आज जनताले सुन्ने होइन, देख्ने राजनीति चाहिरहेका छन्।

समस्या केवल व्यक्तिको नैतिक कमजोरी होइन; यो गहिरो संरचनात्मक समस्या पनि हो। दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुँदा विचारको स्वतन्त्र बहस अवरुद्ध हुन्छ। नेतृत्व चयन सीमित घेराभित्र हुँदा उत्तरदायित्व घट्छ। पारदर्शिताको अभावले निर्णय प्रक्रियालाई अपारदर्शी बनाउँछ। यी सबै कारणले मिलेर अवसरवादलाई संस्थागत बनाइदिन्छन्। त्यसपछि विचार होइन, शक्ति, पहुँच र लाभको गणितले राजनीति सञ्चालन गर्न थाल्छ।

यसैबीच, विश्व परिवेश तीव्र रूपमा बदलिएको छ। सूचना प्रविधिको विस्तार, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र शिक्षित, प्रश्नशील नागरिकताको उदयले राजनीति अब पहिले जस्तो रहन सकेको छैन। भावनात्मक नारा, ऐतिहासिक गौरव र वर्गीय पीडाको पुनरावृत्तिले मात्र दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन। आजको नागरिकले परिणाम खोज्छ—गुणस्तरीय सेवा, पारदर्शी शासन र उत्तरदायी नेतृत्व।

त्यसैले अबको चुनौती स्पष्ट छ: विचारलाई पुनःजीवित गर्ने होइन, व्यवहारमा स्थापित गर्ने। समानता, समाजवाद र जनवादका आदर्शहरूलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र अवसरको न्यायपूर्ण वितरणमा देखिनुपर्छ। दलभित्र खुला बहस, आलोचना र आत्मसमिक्षालाई संस्थागत बनाइनुपर्छ। नेतृत्वको सम्पत्ति, निर्णय र सम्बन्धलाई सार्वजनिक निगरानीमा ल्याएर पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।साथै, पुराना सिद्धान्तहरूको यान्त्रिक पुनरावृत्ति होइन, सन्दर्भअनुसार रूपान्तरण आवश्यक छ। नेपालको सामाजिक विविधता, आर्थिक संरचना र भौगोलिक जटिलतालाई ध्यानमा राख्दै नयाँ मोडेल विकास नगरी कुनै पनि विचार व्यवहारमा सफल हुन सक्दैन। विचार स्थिर होइन; समयअनुसार विकसित हुनुपर्छ।अन्ततः, नागरिकको भूमिका पनि उतिकै निर्णायक छ। प्रश्न गर्ने, दबाब दिने र वैकल्पिक शक्ति निर्माण गर्ने सक्रिय नागरिकता बिना कुनै पनि सुधार दीर्घकालीन हुन सक्दैन। राजनीति केवल नेताहरूको विषय होइन; यो जनताको सहभागिताबाटै सही दिशामा अघि बढ्छ।

निष्कर्षतः, नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको मूल संकट विचारको अभाव होइन, विचारको इमानदार प्रयोगको अभाव हो। जबसम्म नारा सिँढी बनेर सत्तासम्म पुग्ने माध्यम मात्र रहन्छ र व्यवहारमा रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म परिवर्तनको सपना अधुरै रहनेछ।समयले स्पष्ट संकेत दिएको छ—अब नारा होइन, परिणामले बोल्ने राजनीति आवश्यक छ। विचारको वास्तविक परीक्षा भाषणमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ।