नेपाली मिडिया : भाषाका प्रश्नहरू

माधव मरासिनी, क्यालिर्फाेनिया । नेपाली भाषालाई नयाँ जीवन र संस्कृति दिने काम पत्रकारिताले गरेको छ । भाषाको ज्ञान पत्रकारको सबैभन्दा ठूलो गुण हो भन्ने मान्यता छ । स्पष्ट छ, पत्रकारको भाषा जति तिखो हुन्छ, उ त्यति नै सफल र सक्षम हुन्छ । कुनै पनि भाषा सामान्य परिस्थितिमा बनिदैन। भाषा परिवर्तनबाट जन्मन्छ र परिवर्तनसँगै विकास हुन्छ ।

 नयाँ समाजमा विकासको नयाँ अवस्था आउँछ, नयाँ घटनाको जन्म हुन्छ । जब युद्ध, क्रान्ति वा आन्दोलनका नयाँ रूपहरू देखा पर्छन्, तिनीहरूलाई व्यक्त गर्न नयाँ भाषा, शैली र शब्दावली चाहिन्छ। पत्रिका र पत्रिकाको आम जनतासँग सीधा सम्बन्ध हुन्छ, त्यसैले भाषामा परिवर्तनको यो आवश्यकता पत्रपत्रिकाले पहिले महसुस गर्छ। यस्तो संक्रमणकालमा, अक्षरहरू अगाडि दुईवटा नयाँ कार्य खडा हुन्छन् – नयाँ शब्दावलीको सिर्जना र अभ्यास।

भाषा निर्माणमा प्रायः यस्ता ट्विस्टहरू हुन्छन् कि कुनै खास घटनाको सन्दर्भमा केही नयाँ शब्दहरू अस्तित्वमा आउँछन्, तर त्यो घटनाको चर्चा बन्द भएपछि ती शब्दहरू पनि विस्तारै लोप हुन थाल्छन्। यस्ता धेरै शब्दहरू अल्पकालिन हुन्छन् र धेरै दीर्घायु हुन्छन्। कहिलेकाहीँ लुप्तप्राय शब्दहरू पनि अचानक अस्तित्वमा आउँछन्। जस्तै ‘महाभारत’ टेलिभिजन सिरियलमा ‘भ्रतश्री’, ‘माताश्री’ आदि।

नेपाली भाषाको प्रवर्द्धन, विकास र सुधारका लागि पत्रिका र पत्रिकाहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। नेपाली भाषाको समृद्धिमा साहित्यिक दृष्टिकोणले मात्रै पत्रपत्रिकाको योगदान उल्लेखनीय छैन, भाषाको दृष्टिकोणले पनि महत्वपूर्ण छ । भाषाविद्हरू विश्वास गर्छन् कि भाषाको विशिष्ट रूप प्रयोगका क्षेत्रहरू अनुसार निर्धारण गरिन्छ। भाषाले आफ्नै शब्दावली विकास गर्छ वा अवस्थित शब्दावलीबाट शब्दहरू चयन गर्छ। यही कारणले गर्दा सञ्चारमाध्यम र पत्रपत्रिकामा प्रचलित भाषा साहित्यिक भाषाभन्दा अलि फरक देखिन्छ । आधुनिक युगमा पत्रकारितामा व्यापक अनुसन्धान भए पनि अक्षरको भाषामा छुट्टै ठोस काम हुन सकेको छैन । पत्रपत्रिकाहरूको भाषा विशुद्ध साहित्यिक होइन, तर यो सामान्य ज्ञान पनि होइन। यी दुई भाषाहरूको बीचमा कतै अक्षरहरूको भाषाको स्थान छ।

तर आजकल भाषाको प्रकृतिमा विकृति आएको छ र व्याकरणका नियमलाई बेवास्ता गरिएको छ । नयाँ अवस्थाको वर्णन गर्न सञ्चारमाध्यम र पत्रपत्रिकाले अपनाएको भाषाको रूप साहित्यमा भन्दा फरक छ । सञ्चारमाध्यम र पत्रपत्रिकाको भाषाप्रति शुद्धतावादी दृष्टिकोण अपनाउनु नराम्रो होइन, तर भाषा आम जनताले बुझ्ने खालको हुनुपर्छ । ड्यानियल डेफोले भनेका छन्, ‘यदि कसैले मलाई भाषाको सबैभन्दा राम्रो रूप के हो भनेर सोध्यो भने म त्यो भाषा भन्नेछु जुन सामान्य वर्गका विभिन्न क्षमता भएका पाँच सय व्यक्तिले राम्ररी बुझ्न सक्छन् (मूर्ख र पागलहरू बाहेक)।’ आजकल, बोलचालका सामान्य शब्दहरूसँगै नेपाली पत्रपत्रिकाहरूमा दोहोरिने शब्दहरू पनि प्रयोग भइरहेका छन्। 

नेपाली पत्रपत्रिकामा अनुवादको भाषा आउनु चिन्ताको विषय हो । भारतमा कुनै घटना घट्यो र त्यसको समाचार हिन्दीमा प्रकाशित भयो भने नेपाली समाचार एजेन्सीहरूले त्यसलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर नेपाली पत्रपत्रिकामा पठाउँछन्। नेपाली मिडियाहरुले यसलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर छाप्छन्, जसले प्रायः घटनाको प्रस्तुतिको मौलिक भावनालाई नष्ट गर्दछ। एउटा, नेपाली पत्रपत्रिकामा प्रयोग हुने नेपाली अङ्ग्रेजीको निरन्तरता बनेको छ र सुस्त र अवरोध भएको छ। दोस्रो अनुवाद र अङ्ग्रेजी प्रवृतिले तयार पारिएका समाचारको मिलनका कारण पत्रकारिताको प्रभाव जनमानसमा सीमित हुँदै गएको छ । 

योसँगै नेपाली पत्रकारिताले भाषाको दृष्टिकोणले आफ्नो मौलिक स्वरूप स्थापित गर्न सकेको छैन। यस प्रकारको गलत भाषाका धेरै उदाहरणहरू आधुनिक नेपाली समाचार पत्रहरूमा फेला पार्न सकिन्छ। अनुवादमा सरल, समान र प्रचलित शब्दको सट्टा समान शब्दावलीको जोडले पत्रपत्रिकाको भाषा अप्ठ्यारो र झन्झटिलो भएको छ । लिने, लिने, दिनुको सट्टा लिने, लिने र दान गर्ने जस्ता प्रयोगको आवश्यकता के छ ? नेपाली पत्रपत्रिकाहरुमा , भाषाको कन्फिगरेसन क्रियामा पनि गरिन्छ। यो नेपालीको प्रकृतिसँग मेल खाँदैन। त्यसैले ुद्वाराु शब्दलाई बारम्बार प्रयोग गरी डु, लिनुहोस् र गिभजस्ता प्रयोग गरिन्छ। विद्यमान नेपाली पत्रिकाहरूको भाषामा एकरूपताको अभाव छ। कहिलेकाहीँ पत्रिकाको एउटै पानामा, एउटै समाचारमा पनि एउटै शब्द फरक–फरक रूपमा प्रयोग हुने गरेको छ । यो बहुरूपताले पत्रपत्रिकाको गरिमामा कत्तिको चोट पुर्‍याएको छ भन्ने कुरा प्रायः याद गरिएको छैन।

आजका पत्रकारले न भाषालाई गम्भीरताका साथ हेर्छन्, न शब्दमा बहस गर्छन् । भाषामा शब्दको जाल बनाएर मौखिक सम्मोहनको अवस्था सिर्जना गर्नु ठीक होइन । एउटै भावना व्यक्त गर्न धेरै शब्द र तिनका समानार्थी शब्दहरू राखेर परेड गर्नु ठीक होइन। तर पाठकहरूबाट सस्तो प्रशंसा पाउनको लागि मानिसहरूले कुप्रथा, कुप्रथा, अनाचार, व्यभिचार, भ्रष्टाचार, अत्याचारबाट मुक्त हुने जस्ता काम गर्न थालेका छन्। यी शब्दहरू बीच एक सूक्ष्म भिन्नता छ। यो भिन्नतालाई पाठकहरूलाई स्पष्ट पार्न नसक्दासम्म उहाँबाट यो कुरा पूर्ण रूपमा हराउन सकिँदैन।

आज प्रचार र सञ्चारको सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम मिडिया हो। जसका कारण धेरै प्रकारका सूचना तथा जानकारीमूलक सामग्री सजिलै उपलब्ध छन् । पत्रपत्रिकाका शब्दहरू अपवित्र भए पनि मानिसहरूले प्रमाणिक रूपमा स्वीकार गर्छन्। तर पत्रपत्रिका, पत्रपत्रिका र विद्युतीय सञ्चारमाध्यममा भ्रामक शब्दको अन्धविश्वासपूर्ण प्रयोग भएको छ । त्यसैले पत्रपत्रिकाले आफ्नो भाषामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।